درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

دین و باورهای دینی در طول تاریخ، جایگاه مهمی در زندگی اجتماعی و شکل دادن به اندیشه و رفتار انسا‌ن‌ها داشته است. این باورها و ارز‌ش‌ها در پیدایش و فراز و فرود تمد‌‌ن‌ها نیز بسیار اثرگذار بود‌ه‌اند. در این درس، شما با بررسی باورهای دینی ایرانیان در عصر باستان، تأثیرات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آنها را تجزیه و تحلیل می‌کنید.

باورهای کهن آریایی

چنان که از اساطیر کهن و مندرجات اوستا و سنگ‌ نوشته‌ها بر می‌آید، اقوام آریایی مهاجر به ایران همچون آریایی‌های هند، خدایان متعددی را می‌پرستیدند و آنها را بغَ (خدا / خدایگان)، اهَورَه (سرور) و اَمَرتا (بی‌مرگ) می‌خواندند. آنان برای خشنودی خدایان، حیوانات را قربانی می‌کردند و سرودها و نیایش‌های گوناگونی می‌خواندند. افرادی با عنوان مُغ، مراسم و تشریفات دینی را اجرا می‌کردند. اقوام آریایی برخلاف مردمان ایلام، بین‌النهرین، یونان و...، برای خدایان خویش معابد باشکوه نمی‌ساختند. آنان اعتقاد داشتند که نفوذ و قدرت خدایانشان محدود به ناحیه و شهر خاصی نیست، بلکه تمام قلمرو گیتی را در بر می‌گیرد. آریاییان همچنین برخی عناصر طبیعی مانند آب، آتش و خاک را مقدس می‌شمردند.

زرتشت و تعالیم او

زرتشت پیام‌آور دین زرتشتی در میان ایرانیان باستان ظهور کرد. اطلاع دقیقی دربارۀ زمان و مکان تولّد و مرگ این پیامبر ایران باستان در دست نیست. اخبار پراکنده‌ای که دربارۀ زندگانی و سرنوشت او در کتاب اوستا و دیگر متون زرتشیان آمده است، اغلب جنبۀ افسانه‌ای دارد تا تاریخی. به هر حال، بیشتر پژوهشگران احتمال می‌دهند که زرتشت در قرن‌های هفتم و ششم پیش از میلاد می‌زیسته است.

تعالیم زرتشت

اساس تعالیم زرتشت بر یگانگی و پرستش اهَوره مزدا قرار دارد. بر پایۀ آموزه‌های زرتشت، اهوره مزدا، آفریدگار آسمان‌ها و زمین، خورشید، ماه و ستارگان، آب‌ها و گیاهان، روشنایی و تاریکی است. هیچ چیز از دایرۀ قدرت و خواست او بیرون نیست. مطابق تعالیم زرتشتی، گروهی از موجودات الهی که امَشاسْپَندان یا جاودانان مقدس خوانده می‌شوند اهَوره مزدا را در امر آفرینش و ادارهٔ امور جهان یاری می‌کنند. بر پایهٔ تعالیم زرتشت، دو نیرو یا مینوی نیک و بد در جهان وجود دارد. آن کس که نیک و خیر را برگزیند، پیرو اهوره مزدا و آن کس که بد و شر را انتخاب کند، پیرو اهریمن شمرده می‌شود. زرتشت به پیروانش سفارش می‌کرد که مینوی نیک را برگزینند و پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک را سرمشق زندگی خود قرار دهند.

از دیگر آموزه‌های مهم زرتشت، اعتقاد به جهان آخرت و روز واپسین است؛ روزی که دربارهٔ اعمالِ انسان در جهان، داوری خواهد شد. نیکان به گروه یاران اهَوره مزدا خواهند پیوست و بدَان به دوزخ افکنده و بردهٔ اهریمن خواهند شد. زرتشت با برخی از آداب نیایش رایج در جامعهٔ خود، که میراث دوران گذشته بود، مانند قربانی‌ کردن و کشتار بی‌رویهٔ حیوانات به ویژه گاو مخالف بود و برگزارکنندگان آنها را نکوهش کرده است.

اوستا

کتاب مقدس ایرانیان باستان و زرتشتیان، اوستا نام دارد. بر پایۀ داستان‌های باستانی، نسخه‌ای از اوستا که در زمان هخامنشیان بر پوست گاو نوشته شده بود، بر اثر آتش‌سوزی تخت جمشید به دست اسکندر مقدونی از بین رفت. چند قرن بعد، یکی از پادشاهان اشکانی به نام بلاش یکم اقدام به گردآوری اوستا کرد. به هر حال، چنین به نظر می‌رسد که اوستا تا قرن‌ها به صورت شفاهی و سینه به سینه نقل می‌شده است، تا آنکه در قرن 4 م. و در زمان شاپور دوم ساسانی به خط و زبان اوستایی نگارش یافت.

دین و عقاید ایرانیان باستان از دوران ماد تا ساسانیان

مادی‌ها

دربارهٔ دین مادی‌ها اخبار چندانی در دست نیست، امّا شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد آنها اهوره مزدا و برخی از خدایان کهن ایرانی همچون میترا را ستایش می‌کرد‌ه‌اند. روحانیون مادی که مُغْ نامیده می‌شدند، برگزاری آیین‌های دینی از جمله خواندن نیایش‌ها و سرودها و رسم قربانی کردن را بر عهده داشتند. مُغان، بعدها که به تدریج دین زرتشتی را پذیرفتند، به پیشوایان دینی جامعهٔ زرتشتی تبدیل شدند. آنان نقش مهمی در آمیختن باورهای دینی کهن خود با تعالیم زرتشت داشتند.‌

هخامنشیان

با اینکه سنگ نوشته‌ها، نوشته‌های یونانی به ویژه تاریخ هرودت و نیز کاو‌ش‌های باستان شناسی، آگاهی‌های ارزشمندی دربارهٔ باورها، آداب و مراسم دینی پارسیان ارائه می‌کنند، اما پژوهشگران برجستهٔ ایرانی و غیرایرانی در خصوص پیروی هخامنشیان از دین زرتشتی، اختلاف نظر دارند. عد‌ه‌ای از آنان بر پایهٔ برخی از مندرجات سنگ نوشته‌ها و دیگر شواهد تاریخی، استدلال می‌کنند که هخامنشیان زرتشتی بود‌ه‌اند و گروهی دیگر این نظر را قبول ندارند و می‌گویند، شاهان هخامنشی به باورهای کهن ایرانی اعتقاد داشته‌اند.

در قلمرو پهناور حکومت هخامنشیان، گرو‌ه‌ها و اقوام متعدد با فرهنگ و اعتقادات گوناگون زندگی می‌کردند. پادشاهان هخامنشی مردم را در پیروی از دین خود آزاد می‌گذاشتند و فرهنگ و عقاید اقوام تابع حکومت خود را محترم می‌شمردند. رفتار آزاد منشانۀ کورش بزرگ با مردمان مغلوب، و احترام او به دین و آداب و رسوم این مردمان در آن زمان پدیدۀ جدیدی بود. سطرهایی از منشور کورش، به این مطلب اشاره دارد که او وقتی بابلِ را بدون خونریزی و غارت فتح کرد، به نیایش و ستایش مردوک، خدای بزرگ بابلِیان پرداخت. در حالی که فرمانروایانِ آن زمان، معمولاً پس از تسخیر شهر یا کشوری، ساکنان آنجا را قتل عام، معابدشان را غارت و به خدایان آنان اهانت می‌کردند.

سلوکیان و اشکانیان

اسکندر مقدونی و شاهان سلوکی کوشش بسیار کردند تا زبان، فرهنگ و باورهای یونانی را در ایران ترویج کنند، اما بیشتر ایرانیان بر دین، سنت‌ها، آداب و رسوم نیاکان خود باقی ماندند. از این رو، در دوران سلوکیان و اشکانیان، علاوه بر اهوره‌مزدا، خدایان کهن ایرانی همچون مهر  و آناهیتا هم ستایش می‌شدند. برخی از پادشاهان اشکانی، به تقلید از یونانیان، معابدی را برای آناهیتا ساختند.

در اواسط دورهٔ اشکانیان، دین زرتشتی نفوذ و گسترش چشمگیری یافت و برخی از پادشاهان اشکانی به این دین گرویده و یا از آن پشتیبانی کردند. گفته می‌شود یکی از شاهان این سلسله به نام بلاش یکم (حکومت 78-51م.) دستور داد متون پراکندهٔ اوستا گردآوری شود. برخی از شاهان اشکانی تصویر آتشدانی را که نشانهٔ گرایش آنان به کیش زرتشتی بود، بر روی سکه‌های خود نقش کرده‌اند. در عهد اشکانی، ستایش ایزد مهر (میترا) به قلمرو روم در آسیای صغیر راه یافت و در آنجا به کیشی مستقل تبدیل شد و سپس به اروپا رسید.

اشکانیان نیز همانند هخامنشیان حامی سیاست آزادی دینی بودند. ایرانیان و دیگر مردمانی که در سرزمین‌های تحتِ فرمانروایی حکومت اشکانی زندگی می‌کردند، در ستایش خدایان و انجام مراسم دینی خود، آزاد بودند. آزادی دینی اشکانیان زمینۀ مناسبی را برای همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان دین‌ها و عقاید مختلف فراهم آورد. از این رو، یونانی‌تبارانی که در ایران می‌زیستند، بدون هیچ مزاحمتی خدایان خود را می‌پرستیدند. مجسّمه‌هایی از این خدایان در کاو‌ش‌های باستا‌ن‌شناسی پیدا شده است.

یهودیان نیز همچون دورۀ هخامنشی، حکومت ایران را پناهگاه مناسبی برای خود می‌شمردند. پیروان دین مسیح هم که در معرض آزار و اذیت حکومت روم قرار داشتند، در قلمرو اشکانیان احساس امنیت و آزادی می‌کردند. آیین بودایی از آیین‌هایی بود که در آن دوره به ایران نفوذ کرد و مبلغّان بودایی در سرزمین‌های شرقی حکومت اشکانی به تبلیغ اندیشه و آموز‌ه‌های بودا می‌پرداختند. براساس گزارش یکی از مورّخان چینی، شاهزاد‌ه‌ای از خاندان اشکانی برای نخستین بار‌ کتا‌ب‌های بودایی را به زبان چینی ترجمه کرد.

ساسانیان

دربارۀ وضعیت دین در دورۀ ساسانی و سیاست دینی ساسانیان، اخبار و آگاهی‌های بیشتری در دسترس است.

منابعِ این اخبار و آگاهی‌ها عبارت‌‌اند از سنگ نوشته‌ها، نقش برجسته‌ها، شواهد باستا‌ن شناسی، سکه‌ها، کتا‌ب‌های دینی و اندرز‌نامه‌های زرتشتیان، برخی آثار مورّخان مسلمان، یونانی و رومی و نیز شاهنامۀ فردوسی.

دورۀ ساسانیان اهمیت بسزایی در تاریخ دین زرتشتی دارد؛ چرا که حکومت ساسانی، این دین را دین رسمی ایران اعلام کرد. با این اقدام، دین و سیاست به هم گره خوردند. از یک سو، پادشاهان ساسانی به پشتیبانی کامل از دین رسمی پرداختند و از سوی دیگر روحانیان زرتشتی، قدرت و حاکمیت پادشاهان ساسانی را تأیید کردند.

گسترش و رسمیت یافتن دین زرتشتی، نفوذ و قدرت روحانیان زرتشتی را به طرز چشمگیری افزایش داد. در رأس آنان، روحانی برجسته‌ای با عنوان موبدان موبد قرار داشت که از جایگاه بلندی در دربار برخوردار بود. پادشاهان ساسانی معمولاً برای تصمیم گیری در مسائل مهم حکومتی، با موبدان مشورت می‌کردند. پس از موبدان موبد، سلسله مراتبی از روحانیان جای می‌گرفتند که عهد‌ه‌دار مسئولیت‌هایی مانند قضاوت و دادرسی، ادارۀ آتشکد‌ه‌ها، اجرای مراسم و آداب مذهبی و تعلیم آموز‌ه‌های زرتشتی بودند. تا آن زمان، موبدان ترجیح می‌دادند که مطالب کتاب اوستا را به حافظه بسپارند و به صورت شفاهی به دیگران منتقل کنند. ولی تحولات دینی این عصر، از جمله پیشرفت دین مسیح در قلمرو ساسانی و در گرفتن مباحثات اعتقادی میان پیروان ادیان مختلف، موجب شد موبدان برای اینکه در مقام بحث و جدل، سند و مدرک در اختیار داشته باشند، اقدام به مکتوب کردن اوستای شفاهی کنند؛ هرچند همچنان به نقل شفاهی آن رغبت بیشتری داشتند.

در دین زرتشتی، آتش، عنصری مقدّس بود و زرتشتیان با نیایش در برابر آتش، اهوره‌مزدا را ستایش می‌کردند. به همین دلیل در دورۀ ساسانیان آتشکد‌ه‌های بسیاری در شهرها و روستاهای ایران ساخته شد. سه آتشکدۀ آذربُرْزین مهر در خراسان، مخصوص کشاورزان، آذرگُشْنَسْپْ در آذربایجان، ویژۀ شاهان و آذرفرَْنبَْغْ در فارس، خاصِ موبدان، بزر‌گ‌تر و شکوهمندتر از دیگر آتشکد‌ه‌ها بودند.

در عصر ساسانیان، اوستا به زبان پهلوی ترجمه و شرح و تفسیرهایی بر آن نوشته شد. همچنین کتاب‌های اعتقادی براساس تعالیم زرتشت به زبان پهلوی تألیف گردید. از جمله مهم‌ترین و مفصل‌ترینِ این کتاب‌ها باید از دینکرد، نام برد که دانشنامه‌ای مشتمل بر عقاید زرتشتی است.

کتاب بنُدَهِش از جملۀ دیگر کتاب‌های آن دوره به شمار می‌آید. در آغاز دورۀ ساسانیان، پیروان دیگر دین‌های مختلف همچنان در آرامش زندگی می‌کردند؛ امّا با رسمیت یافتن دین زرتشتی و نیرومند شدن موبدان، برخی گروه‌های غیر زرتشتی، همچون مانویان و مسیحیان با مسائل و مشکلاتی روبه‌رو شدند.

مانویان، پیروان آیین مانی بودند. مانی (274-216 م.) با ترکیب آموزه‌هایی از دین‌های زرتشتی، مسیحی و بودایی، آیین جدیدی را عرضه کرد. او از شاپور یکم اجازه گرفت که عقاید خود را تبلیغ کند. مانی عقیده داشت که او و پیامبران پیش از وی، آمده‌اند تا روح را که از دنیای نور است، از جهان مادّی و تاریکی برهانند و انسان را به رستگاری برسانند. مانی و پیروان او، کتاب‌های خود را به زبان‌های مختلف می‌نوشتند و گاه برای تفهیم مطالب، از نقاشی استفاده می‌کردند. مانی عقاید خود را در کتابی با عنوان شاپورگان نوشت و به شاپور هدیه کرد. اما این پادشاه ساسانی بر دین زرتشتی باقی ماند.

موبدان به شدت با آیین مانوی مخالف بودند. آنان پس از شاپور، اقدامات خود را برای نابودی مانی و مانویان تشدید کردند. سرانجام در زمان بهرام یکم، مانی به زندان افتاد و اندکی بعد اعدام شد. پیروان او نیز که تحت تعقیب و شکنجه قرار گرفته بودند، به مناطق مرزی امپراتوری ساسانی و یا سرزمین‌های دیگر گریختند.